ORGAN VE DOKU NAKLİ HİZMETLERİ

ORGAN ve DOKU NAKLİ HİZMETLERİ EĞİTİM BİLGİ NOTU

            Tedavisi sadece Organ ve Doku nakli ile mümkün olan hastalıklar, tüm dünya nın olduğu gibi, ülkemizin de önemli sağlık sorunlarından biridir. Organ ve Doku nakli bekleyen hastaların sayısı her geçen gün artmaktadır. Kalp ve Karaciğer nakli bekleyen hastalar, uygun organ bulunamadığı takdirde yaşam larını kısa bir süre içinde kaybetmektedir. Bugün 30.562 Kronik Böbrek yetmezliği hastası Diyaliz cihazlarına bağlı olarak bir gün böbrek nakli ol ab ilmek umuduyla yaşam ını sürdürmeye çalışmaktadır. Nakil bekleyen hastaların bazıları ise tedavi ol ab ilmek umuduyla yurt dışında çareler aramaktalar.

ORGAN NAKLİ NEDİR?

            Tedavisi mümkün olmayan hastalıklar nedeniyle görev yapamayacak derecede hasar gören organların yerine, canlı veya ölüden alınan yeni, sağlam organın konularak hastanın tedavi edilmesine organ nakli denilir.

HANGİ ORGAN ve D OKUL ARIN NAKLİ YAPILMAKTADIR?

            Ülkemizde nakli yapılan organlar; böbrek, karaciğer, kalp , akciğer, pankreas ve ince barsaktır.

            Nakil yapılan d okul ar ise, kalp kapağı, kornea, kemik, kemik iliği, deridir.

            Böbrekler sağ ve solda olmak üzere 2 tanedir. Dakikada 1 litre kanı süzerek vücudu zararlı maddelerden temizlerler. Ancak bir çok sebepten böbrek dokusu zarar görerek işlevini yapamaz hale gelebilir. Böbrek yetmezliğine bağlı ölümlerin %60 ını oluşturan kronik iltih ab i durumda böbrekler fonksiyonlarını kaybederler. Bu durumda böbrek nakli gerekir.

            Kalp kasını tutarak harap eden hastalıklarda kalp görevini yapamamaktadır. Bu hastalar nakil olmaz ise çok kısa sürede hayatlarını kaybetmektedir ve ancak kalp nakli ile yaşam ları mümkündür.

            Karaciğer karın boşluğunun sağ tarafında yer alır. Karaciğer hücrelerinin tahrip olduğu, siroz, kronik sarılık, karaciğer kanser i gibi tıbbi tedavinin başarısız kaldığı hastalıklarda karaciğer nakli tek çözüm olarak ortaya çıkmaktadır.   

ORGAN NAKLİ KİMLERDEN YAPILIR?

            Organ ve Doku nakli, canlıdan ve kadavradan olmak üzere iki şekilde gerçekleştirilebilmektedir.

            1-Kadavra Donör (verici): Trafik kazası,  kurşunlanma, beyin kanaması v.b. nedenlerle yoğun bakımda tedavisi deva m ederken, beyin ölümü denilen geri dönüşümsüz beyin hasarı gelişmiş hastaların organları bağışlandığı takdirde bunlar kadavra donör olarak tanımlanmaktadır.

            1-Böbrek, karaciğer, pankreas, kalp , kalp kapakları, kornea kadavradan nakillerde kullanılmaktadır.

            2-Canlı donör: Organ nakli gereken hastanın eşi veya yakın akr ab aları doku, kan grubu v.b. uyum mevcut ise organ bağışında bulun ab ilmektedir. Bunlar canlı donör olarak tanımlanmaktadır.

            Böbrek ve karaciğer canlıdan nakil yapıl ab ilen organlardır.

BEYİN ÖLÜMÜ NEDİR?

            Beyin ölümü, beyin fonksiyonlarının irreversibl (geri dönüşümsüz) olarak kaybolmasıdır. Beyin ölümü gerçekleşen kişide solunum ve dolaşım ancak yoğun bakım koşullarında ventilatör gibi destek makinelerine bağlanarak sürdürülebilmektedir. Solunum ve kalp atımları yapay olarak sürdürülebilirken, beyin fonksiyonları yapay olarak sürdürülemez. Bu nedenle kişi beyni öldüğü zaman tıbben ölü k ab ul edilir. Yoğun Bakım ünitelerinde verilen tüm tıbbi desteğe rağmen ortalama 24-36 saat sonra beyin dışındaki organlarda fonksiyonlarını kaybederler.

            Beyin ölümü tanısı almış kişilerin hayata dönmesi mümkün değildir.

            Beyin ölümünün gerçekleşmesinden sonra bu kişiler kadavra donör olarak adlandırılır. Bu donörlerde en kısa süre içersinde (organlar fonksiyonlarını kaybetmeden önce)  organların alınarak bekleyen hastalara nakledilmesi gereklidir.

BEYİN ÖLÜMÜ İLE BİKİSEL HAYAT ARASINDAKİ FARK NEDİR ?

            Beyin ölümü ile bitkisel hayat kavramları  bir birinden farklıdır. En önemli fark,  bitkisel hayattaki hastaların solunumlarının deva m etmesidir. Bu hastalar aylarca yada yılarca deva n etmekte ve bazı durumlarda iyileşerek normale dönebilmektedir.

            Beyin ölümünü, çok basit bir benzetme ile vazodaki çiçeğe, bitkisel hayatı ise saksıdaki çiçeğe benzetebiliriz. Vazodaki çiçek istesek de istemesek de bir kaç gün sonra solacak ve kuruyacaktır. Oysaki saksıdaki çiçek suladığımız müddetçe solmayacaktır.

DÜNYA DA ve ÜLKEMİZDE ORGAN NAKLİNİN GELİŞİMİ

            İnsanda canlıdan ilk böbrek nakli 1947 de Boston da gerçekleştirilmiştir. İlk başarılı kalp nakli ise 1967 yılında   Dr.Christian Barnard tarafından gerçekleştirilmiştir.

            Türkiye de ilk kez 22 Kasım 1968 de Ankara Yüksek İhtisas Hastanesinde Dr. Kemal BEYAZIT tarafından kalp nakli yapılmış ancak hasta kaybedilmiştir. İlk başarılı organ nakli ise 3 Kasım 1975 yılın da Dr. Mehmet H AB ERAL ve ekibince Hacettepe Üniversite si Hastanesinde bir Anneden oğluna yapılan canlıdan canlıya böbrek nakli olmuştur. Bunu 1978 yılında aynı ekibin kadavradan yaptığı ilk böbrek nakli izlemiştir.

            2004 yılı Ekim ayı itibariyle ülkemizde 12 Kalp Nakli Merkezi, 17 Karaciğer Nakli Merkezi, 25 Böbrek Nakli Merkezi, 21 Kemik İliği Nakli Merkezi ve 11 Göz Bankası mevcuttur. 

            Ülkemizde yeterli donanıma sahip nakil merkezleri ve deneyimli bilim adamları olduğu halde, organ bağışının yetersiz olması sebebiyle nakil sayıları yetersiz kalmaktadır.

            Bazı ülkelerde 2003 yılında milyon nüfusa düşen kadavra donör sayısı aşağıda görülmektedir.

            Ülkemizde yıllara göre yapılan kadavradan nakillere ve toplam nakillere ait veriler aşağıdaki t ab lolarda görülmektedir. 

T ab lo1:Yıllara göre kadavra donör sayıları ve kadavradan nakil sayıları

T ab lo 2:Yıllara göre yapılan toplam organ ve doku nakilleri.

Türkiye de 2003 yılı sonu itibariyle organ nakli merkezlerinde sıraya girip organ ve doku nakli bekleyen hasta sayıları aşağıda verilmiştir.

ORGAN BAĞIŞI NEDİR?

            Kişi hayatta iken, serbest iradesi ile tıbben yaşam ı sona erdikten sonra doku ve organlarının başka hastaların tedavisi için kullanılmasına izin vermesidir.

            Organ bağışında bulunan kişinin organlarının hangi durumda ve nasıl alınacağı 2238 sayılı “Organ ve Doku Alınması, Saklanması ve Nakli Hakkında Kanun” da açıkça belirtilmektedir.

            2238 sayılı yasaya göre 18 yaşından büyük ve akli dengesi yerinde olan herkes organlarının tamamını veya bir bölümünü bağışlay ab ilir.

BAĞIŞLANAN ORGANLAR KİMLERE NAKLEDİLİR?

            Organ alacak hastalar öncelikle Kan Grubu ve Doku Grubu uyumuna, yaş boy, kilo, cins, ırk, din, zengin fakir ayrımı yapılmaz.

ORGAN BAĞIŞININ DİNİ YÖNDEN SAKINCASI VAR MI?

            Organ bağışının dini yönden sakıncası yoktur.  Büyük dinlerin çoğu organ bağışını onaylamakta ve desteklemektedir.

Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, 06.03.1980 tarih ve 396/13 sayılı kararı ile Organ Naklinin caiz olduğunu açıklamıştır.

1. Zaruret halinin bulunması, yani hastanın hayatının veya hayati bir organını kurtarmak için bundan başka çarenin olmadığının mesleki ehliyet edilmesi,

2. Hastalığın bu yolla tedavi edileceğine ilişkin doktor kararının olması,

3. Doku ve organı alınacak kişinin bu işlemin yapılmış olduğu sırada ölmüş olması,

4. Organ veya dokusu alınacak kişinin sağlığında buna izin vermiş olması veya hayatta iken aksine bir beyanı olmamak şartıyla yakınlarının rızasının sağlanması,

5. Alınacak organ veya doku karşılığında hiç bir şekilde ücret alınmaması,      

6. Tedavisi yapılacak hastanın da kendisine yapılacak olan bu nakle razı olması gerektiği belirtilmektedir.

            Yine aynı kararda “Organınızı vereceğiniz kişi yaptığı iyilik ve fenalıklardan kendisi sorumludur” denilmektedir.

            Kuran-ı Kerim’ de de “Kim bir insana hayat verirse onun tüm insanlara hayat vermişcesine sevap kazanacağı”    beyan olunmaktadır. (Maide Suresi, Ayet 32)

ORGAN BAĞIŞI NEREYE VE NASIL YAPILIR?

• Sağlık Müdürlüklerinde
• Hastanelerde
• Emniyet Müdürlüklerinde (Ehliyet alımı sırasında)
• Organ Nakli yapan Merkezlerde
• Organ Nakli ile ilgilenen Vakıf, Dernek... v.s. kuruluşlarda Organ Bağışı işlemi yapıl ab ilir.

Organ Bağışında bulun ab ilmek için; Organ Bağışı Kartını 2 tanık huzurunda doldurup imzalamak yeterlidir.

Organ Bağışı yapanların, bu durumdan ailelerini de h ab erdar etmeleri daha sonra çık ab ilecek problemleri önlemek açısından yararlı olacaktır.

Organ Bağışında bulunan kişilerin Organ Bağış Kartını daima yanında taşıması Organ Bağışı işleminin karışıklık ve gecikme olmaksızın yerine gerilmesini sağlayacaktır.

Kişi Organ Bağışından vaz geçtiği anda Organ Bağış Kartını taşımaktan vaz geçmeli ve bu kararını ailesine bildirmelidir.

ULUSAL ORGAN VE DOKU NAKLİ KOORDİNASYON SİSTEMİ

            Ülkemizde Organ ve Doku Nakli hizmetleri, 1979 yılında yürürlüğe giren, 2238 sayılı  “Organ ve Doku Alınması, Saklanması ve Nakli hakkında Kanun” ile yürütülmektedir. Ancak, Organ ve Doku Nakli hizmetlerinin  yürütülmesine dair yeni yasal düzenlemelere ihtiyaç duyulmuştur. Bu amaçla, “Organ ve Doku Nakli Hizmetleri Yönetmeliği” hazırlanmış ve bu yönetmelik 1 Haziran 2000 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

            Sağlık Bakanlığının koordinasyonunda ve denetiminde “Ulusal Organ ve Doku Nakli Koordinasyon Sistemi” kurulmuştur.

            Ulusal Koordinasyon sisteminin yürütülmesi amacıyla Bakanlığımız Tedavi Hizmetleri genel Müdürlüğüne bağlı olmak üzere; Ankara da Ulusal Organ ve Doku Nakli Koordinasyon Merkezi (U.K.M.) ile Ankara, İstanbul, İzmir, Antalya, Adana ve Kayseri illerinde Bölge Koordinasyon Merkezleri kurulmuştur.

            Ülke genelinde herhangi bir hastanede Organ Bağışı gerçekleştiğinde görevli Organ Nakli Koordinatörleri Ulusal Koordinasyon Merkezine bildirmektedir. Bu Merkez, Donörün (verici) Organ ve D okul arının ülke genelinde nakil beklemekte olan hastalardan aciliyet ve organ uyumu kriterlerine göre en uygun hastanın bulunduğu Organ Nakli Merkezine gönderilmesini sağlamaktadır.